Terracotta penning

Anton Adriaan Mussert werd geboren op vrijdag 11 mei 1894 te Werkendam. Zijn roepnaam werd Adje, later Ad. Het gezin Mussert bestond uit vijf kinderen, drie jongens –Jo, Max en Anton, die respectievelijk veertien en twaalf jaar jonger was dan zijn broers – en twee meisjes, Leni en Coby. Coby, de jongste, kwam vierjaar na Anton. De Musserts stamden uit Brabant en heetten oorspronkelijk Mutsaerts naar de monniken van het klooster en die vanwege de kappen die zij droegen in de volksmond zo werden genoemd. De familie was Rooms Katholiek, maar terwille van zijn vrouw, verliet vader Mussert het geloof van zijn vaderen en werd Nederlands hervormd.

Mussert kwam voort uit een conservatief liberaal milieu. Sinds het laatste kwart van de vorige eeuw vertoonde het liberalisme twee stromingen: die van de vooruitstrevende jong-liberalen en de oud-liberalen, die zichzelf de vrije liberalen noemden; zij hielden vast aan het oorspronkelijke credo dat elk dirigisme afwees.

De conservatieve liberalen droegen heimwee met zich mee om aan vroeger, toen zij, staat, economie en cultuur in hun zak hadden gehad, als mede rancune tegen de eigenlijke situatie, vooral tegen het parlementaire stelsel; zij koesterden met andere woorden autoritaire sentimenten die na de Eerste Wereldoorlog de kop opstaken. Zij verenigden zich in de bond van Vrije Liberalen of Vrijheidsbond. De vader van Mussert (Johan) was hier lid van. Zijn zoon Anton later eveneens.

Maria (Rie) Witlam

Maria Witlam de zuster van Antons moeder, was de nakomeling in het kinderrijke gezin van de Enkhuizense schilder Maarten Witlam en Helena Bazaan. Zij ging in de verpleging, werd particulier verpleegster, onder meer bij een hoge functionaris van de Bataafse Petroleum Maatschappij, met wie zij ook naar het toenmalige Nederlands-Indië trok en van wie zij later een legaat ontving. Toen haar neef Ad thuis kwam uit militaire dienst en geruime tijd het best moest houden, nam zij de taak op zich om hem te verplegen. Zij was toen achtendertig en nog een ‘zeer appetijtelijke vrouw’. Anton was na de dood van zijn vader sterk vereenzaamd en door zijn ziekte gedeprimeerd. Het draaide er op uit dat de neef en zijn achttien jaar oudere tante met elkaar naar bed gingen. En dit was niet zomaar een min of meer terloops incident, het was de ouverture tot niets minder dan een huwelijk.

Ingenieur

Op 5 juli 1918 ontving Mussert het diploma van civiel ingenieur met de zeldzame onderscheiding ‘met lof’. Een prestatie die nog meer glans kreeg door het feit dat zijn studie een drietal onderbrekingen had gekend: in 1913 door de geestelijke depressie die volgde op de dood van zijn vader, in 1914 toen hij onder de wapenen was en in 1915 door ziekte. Met ingang van 1 september 1918 werd Mussert benoemd tot ingenieur aan de Dienst Sluisbouw te IJmuiden, de latere Noordersluis. Veertien dagen na Mussert verscheen nog een jonge ingenieur bij de Dienst Sluisbouw: Josephus Jitta. Van meet af aan konden ze goed met elkaar overweg. De echtparen Mussert en Jitta woonden tien minuten gaans van elkaar. Één avond in de week kwamen ze bij elkaar voor een ‘kletsbridge’. Mussert altijd hartelijk en gastvrij, was zeer gesteld op zijn vriend en diens vrouw. Rie Mussert niet minder.

Per 1 mei 1920 trad Mussert in dienst van de provinciale waterstaat van Utrecht. Hij had gesolliciteerd, omdat daar de promotiekansen beter lagen dan bij de rijkswaterstaat; de hoofdingenieur, jonkheer Ram, ging binnen afzienbare tijd met pensioen en dan was Mussert, zo werd hem bij het sollicitatiegesprek te verstaan gegeven, de aangewezen opvolger.

Mussert werd per 1 november 1927 benoemd tot hoofdingenieur. Met zijn drieëndertig jaar was hij de jongste hoofdingenieur van het land. In zijn nieuwe functie kreeg Mussert allereerst te maken met een wegenplan voor de provincie Utrecht. Zijn voorganger had hiervoor al een ontwerp gemaakt. Onder Musserts leiding werd het verbeterd en uitgevoerd. Als een der weinigen voorzag hij een toekomst van druk autoverkeer. In verband daarmee ontwierp hij bredere wegen dan oorspronkelijk gepland was. Dat stuitte op bergen verzet bij het bestuur van provincie en diverse gemeenten. Als hoofdingenieur werd hij met zijn neus op het wezen van de democratie gedrukt: leken hebben zeggenschap, beslissen zelfs over werk van deskundigen. Voor Mussert, die van huis uit toch al zo weinig liefde voor de democratie had meegekregen, een bron van ergernis. Mussert had aan den lijve ondervonden hoe in het democratisch bestel onoordeelkundigen beslisten over personen en zaken, plannen vertraagden of tegenwerkten, aldus afbreuk doend aan het algemeen belang. Er was verband tussen de ingenieur van vandaag en de politicus van morgen.

Ontslag

Op 30 december 1933 verklaarde de regering Colijn de NSB verboden voor ambtenaren. Het verbod trof niet alleen de NSB in het algemeen, die vijf procent van haar leden verloor, maar ook de leider in het bijzonder. Des gevraagd kreeg hij van het Utrechtse provinciebestuur te horen dat hij per 1 mei 1934 ontslagen werd, als hij zijn lidmaatschap niet opzei. Mussert deelde mede dat hij in de NSB bleef, al kostte het hem zijn baan, ‘omdat ik het in strijd met mijn eer en plicht zou vinden, indien ik anders zou handelen’. Het ontslag verleende het aureool van martelaarschap, een image van moed en zelfloochening die de verering van zijn persoon bij vele volgelingen tot ongekende hoogte opstuwde. In een tijd waarin het aantal werklozen naar de vierhonderdduizend liep, was een baan, vooral een vast ambtelijke functie, van nauwelijks te schatten waarde. Op 30 april 1934 verliet Mussert voor het laatst het gebouw van de provinciale waterstaat. De werkelijkheid was dat Mussert alleen maar voordelen had van zijn ontslag: praktische en financiële voordelen en prestigewinst.

Verdrag van België

Op 3 april 1925 ondertekenden de Nederlandse minister van buitenlandse zaken Van Karnebeek en zijn Belgische collega Hymans in Den Haag een ontwerpverdrag dat voorzag in betere scheepvaartverbindingen voor Antwerpen over Nederlands grondgebied door een kanaal naar Moerdijk en één naar Ruhrort en in vergroting van de Belgische invloed op de Schelde. De langdurige onderhandelingen die hieraan vooraf waren gegaan, waren een uitvloeisel van de vredesbesprekingen te Parijs, waar België in 1919 de grote mogendheden had verzocht Nederland tot vergaande concessies te dwingen. Mussert voerde vooral bezwaren van waterstaatkundige en economische aard tegen dit verdrag aan, maar hij besloot met een puur politieke uitval: het verdrag was een verlengstuk van de vrede van Versailles en achter de Belgische eisen stak het Franse imperialisme dat verantwoordelijk was voor al het onrecht van die vrede. Het is de grote verdienst van Mussert geweest – ‘een dynamische figuur die zich voor dingen warm maakte en er dan ook wat aan deed’ – dat hij de verspreide protesten heeft gebundeld en uitgebouwd tot een formidabele buiten-parlementaire actie. Hiervan was hij de onvermoeibare organisator en stimulator.

Nationaal Comité van Actie

Er werd een Nationaal Comité van Actie opgericht, waarvan Mussert behalve de ziel ook de secretaris was. Mr. Luden, president-commissaris van de Nederlandse Bank, een bekende, zij het slappe figuur, was tot voorzitter gekozen om het comité cachet te verlenen. Uiteindelijk werd het verdrag met België op 24 maart 1927 door de Eerste Kamer afgekeurd, tot grote vreugde van Mussert.

Dietse Bond

Aan zijn optreden tegen het Belgisch Verdrag hield Mussert het lidmaatschap van de Dietse Bond over die in 1917 was opgericht onder anderen door Van Vessem met wie hij op voet van zakelijke vriendschap kwam te staan en die bij de actie tegen genoemd verdrag groot prestige had verworven. Doel van de Bond was het propageren van de Groot-Nederlandse gedachte, de opsplitsing van België langs de taalgrens en staatkundige vereniging van Nederland en Vlaanderen – en een cultureel aspect dat meer aanhangers had dan het eerste en dat culturele samenwerking tussen beide gebieden nastreefde.

Embleem van het Verbond van Nationalisten Mussert met standaard op het Hagespraak terrein.

De standaard van Mussert.

De standaard van Mussert leek verdacht veel op het embleem van het Verbond van Nationalisten. Een gepantserde vuist houdt een pijlenbundel vast. De vuist van het VVN wijst naar voren; de vuist van de standaard wijst naar links.

Verbond van Nationalisten (VVN).

In 1928 was door dr. C.H.A. van der Mijle, arts in het Brabantse Heeze, en de PTT ambtenaar C.J. van Eijsden een Verbond van Nationalisten opgericht. Dr. Van der Mijle was een eigenaardige dilettant-politicus, die vanaf 1923 leider was geweest van een ‘Nationale Bond voor Bezuiniging’ en, met een verbazende hardnekkigheid, bij allerlei verkiezingen met een eigen lijst opgetreden. Van Eijsden was lid geweest van het Verbond van Actualisten en bracht een aantal andere oud-actualisten mee in het nieuwe VVN. De naam van het blad dat het VVN ging uitgeven, De Nieuwe Vaderlander, wijst erop, dat het nieuwe verbond zich min of meer als erfgenaam van het VVA wilde presenteren. In de praktijk was hun ‘nationalisme’ voornamelijk een negatief begrip: anti-socialistisch, anti-communistisch en anti-pacifistisch.

Nationalistische Garde.

In augustus 1930 werd een Nationalistische Militie (later herdoopt in Nationalistische Garde) opgericht, die de aandacht trok door vechtpartijen en blijkbaar zozeer de goedkeuring verwierf van de Duitse nazi’s, dat het VVN (Verbond van Nationalisten) in 1931 werd uitgenodigd om in Duitsland de opbouw van de SA te komen bestuderen! Commandant van de Nationalistische Garde, afdeling Haarlem, werd C.J.A. Kruyt.

Het Verbond van Nationalisten werd ook wel de voorloper van de NSB genoemd.

Het Verbond voor Nationaal Herstel.

Van de fascistische en rechtsautoritaire partijen was Het Verbond voor Nationaal Herstel, in 1933 de eerste partij met aanhang van enige betekenis. Het Verbond stelde zich ten doel de nationale gedachte te bevorderen. Het was een extreem nationalistische, militaristische en kolonialistische organisatie.

Aardewerk profiel van generaal Snijders, afm: ±25 x 19 cm. Correspondentie van de generaal, 1935.

Generaal C.J. Snijders

Het initiatief tot zijn oprichting werd genomen door de oud-opperbevelhebber van land- en zeemacht uit de Eerste Wereldoorlog, generaal Snijders, in de herfst van 1932. In 1933 werd hij lijsttrekker.

Cornelis Jacobus Snijders, werd geboren in het Zeeuwse Nieuwe Tonge op 29 september 1852. Na de HBS, die hij niet af had gemaakt, volgde hij een opleiding als genie-offcier op de Koninklijke Militaire Academie te Breda. In 1874 nam hij deel aan de tweede expeditie naar Atjeh. Terug in Nederland belandde hij uiteindelijk bij de generale staf. In 1914 werd hij op 31 juli benoemd tot opperbevelhebber van gehele Land- en Zeemacht, hij was toen reeds 62 jaar.

Pro-Duits
Snijders was de mening toegedaan dat wanneer Nederland gedwongen zou worden om aan de oorlog (W.O.I) deel te nemen, het de kant van Duitsland zou moeten kiezen. Een strijd tegen het sterke Duitse leger achtte hij ‘doelloos’. Het gerucht ging dan ook dat de generaal pro-duits zou zijn geweest, maar het was niet meer dan een militaire afweging die hem tot zijn standpunt had gebracht. Trouwens de stemming in Nederland was over het algemeen meer anti-Engels dan anti-Duits. Dit had te maken met het brute optreden van de Britten in de Boerenoorlog in Zuid-Afrika tegen Nederlandse afstammelingen. Zijn standpunt had hem wel in conflict gebracht met het kabinet Cort van der Linden dat hem wilde ontslaan wegens defaitisme. Koningin Wilhelmina hield hem het boven zijn hoofd en hij mocht aanblijven. Toen er echter door zijn toedoen ongeregeldheden uitbraken in een legerkamp bij Harskamp, kwam het alsnog tot het eervolle ontslag van Snijders op 11 november 1918.

Na de oorlog bleef Snijders zeer actief, zo heeft hij aan de basis gestaan van de Militaire Luchtvaart afdeling die in 1913 was opgericht, de voorganger van de Koninklijke Luchtmacht. Hij verzorgde talloze publicaties en reisde diverse malen naar Nederlands Indië. In de jaren dertig ging hij voor korte tijd de politiek in via het Verbond voor Nationaal Herstel. In 1933 werd Snijders als lijsttrekker verkozen tot de Tweede Kamer voor het Verbond voor Nationaal Herstel. Hij stond zijn zetel echter af aan William Westerman.

Zocht het Verbond eerst nog contact met de NSB, in de latere jaren zag het Verbond voor Nationaal Herstel in de NSB een bedreiging.

Afgebeeld:

1. Brief gericht aan Dr. H.H.A. van Gybland Oosterhoff, leider van het VNH.

2. Kaartje gebruikt bij de verkiezingen van 1937.

3. Deelnemersdiploma oftewel lidmaatschapskaart.

4. Draagspeld.

Meer dan een actiecomité, voor de verkiezingen van 1933 uit de grond gestampt, was deze partij niet, een échte partij zou zij nooit worden. Het Verbond voor Nationaal Herstel zocht nog voor de Tweede Kamerverkiezingen, die op 26 april zouden plaats vinden, contact met de NSB en de Nationale Unie om te trachten met een gemeenschappelijke lijst uit te komen. De onderhandelingen leverden echter geen resultaat op.

Een ander bekende gepensioneerde officier die lid was van Nationaal Herstel was H.A. Seyffardt, luitenant-generaal b.d. Hij was voorzitter va de afdeling van Nationaal Herstel, afdeling ’s Gravenhage (1937).

A.J.W. Harloff

Vanuit het Nationaal Herstel ging nog een vooraanstaande Nederlander over naar de NSB en wel A.J.W. Harloff, voormalig resident van Soerakarta, begin twintiger jaren werd hij lid van de Raad van Indië te Batavia. Als resident van Soerakarta was hij begin jaren twintig gastheer van Louis Couperus. In zijn boek "Oostwaarts" noemt Couperus Harloff een geboren heerser en diplomaat.

Terug in Nederland sloot Harloff zich aan bij het Verbond voor Nationaal Herstel en zat o.a. met generaal C.J. Snijders in het Comité van Initiatief van dit verbond. Hij schreef voor het orgaan van Nationaal Herstel, genaamd De Rijkseenheid, o.a. een artikel over het communistische gevaar in Nederlands Indië.

Binnen de NSB werd A.J.W. Harloff gemachtigde van Mussert voor Indische Zaken en was in die hoedanigheid hoofdkwartierfunctionaris met stamnummer 43162. Als een van de weinigen mocht hij Mussert tutoyeren.

Hiernaast staat afgebeeld het gipsen hoofd van Harloff.

Fascisme.

In de jaren twintig waren er allerlei fascistische groepjes ontstaan, in het begin van de jaren dertig kwamen daar nog een paar naziepartijtjes bij – twee, even zelfs drie, met de eensluidende naam NSNAP. Globaal gesproken ontsproten al die groepjes aan dezelfde gezindheid als de NSB. Ze waren anticommunistisch, antisocialistisch, tegen het liberalisme dat door het prediken van gelijkheid de weg voor beide eerstgenoemde stromingen had bereid, tegen het parlementaire stelsel, voor een krachtig gezag en bovenal nationalistisch.

Hiernaast: knoopsgatspeld van de Partito Nazionale Fascista. De Fascistische Beweging van Italië.

Herstelbeweging.

De fascisten of, gemoedelijker aangeduid de ‘herstellers’, waren aanhangers van de herstelgedachte die al meer dan anderhalve eeuw bestaat, maar pas na 1917 (Russische revolutie) en 1918 (einde Eerste Wereldoorlog) een crisisachtig karakter kreeg, soms een ziekteverschijnsel werd, binnen de samenleving die beheerst werd door de kontrasterende machten: democratie, kapitalisme, liberalisme en marxisme. Wat de Herstelbeweging beoogde, was de ‘natuurlijke’ orde der samenleving te herstellen van de schade, die de revolutionaire machten, van 1789 af, hadden aangericht. Niet alle gevolgen van die revoluties waren verkeerd, maar de beginselen waren het wél. In de natuurlijke orde waren bijvoorbeeld niet alle mensen gelijk, iedere groep had andere behoeften, deugden, rechten en plichten, en in de harmonisering daarvan met het leven van de hele natie, hadden zowel liberalisme, marxisme als democratie gefaald.

Anti-democratie.

De sterke opkomst van anti-democratische groeperingen in de vroege jaren dertig was slechts een aspect van de in brede kring heersende opvatting dat het gezag in een crisis verkeerde en hersteld moest worden. In de naoorlogse jaren was men niet in staat gebleken zich daadwerkelijk aan het democratische systeem aan te passen. Toen de economie steeds meer ontregeld raakte, begon men meer waarde te hechten aan traditionele waarden. Wat in de vroege jaren twintig nog slechts een randverschijnsel was geweest – de roep om herstel van gezag - was in de eerste jaren van het volgende decennium een gemeenplaats geworden.

NSNAP – Nationaal Socialistische Nederlandse Arbeiders Partij

Op 16 december 1931 werd op een vervallen buitengoed bij Den Haag, ‘De Brinckhorst’, de Nationaal-Socialistische Nederlandsche Arbeiderspartij gesticht. Oprichter was een zekere Adalbert Smit, naast hem behoorde tot de eerste leden dr. Ernst Herman ridder van Rappard; leider van de afdeling Amsterdam werd de journalist (tot 1931 aan De Telegraaf verbonden) Albert de Joode, geboren in 1891, die zich, daar zijn familienaam niet erg prettig was voor een nationaal socialist – ‘Albert van Waterland’ noemde. De NSNAP was fanatieker dan de enkele weken later opgerichte NSB van ir. Mussert. De partij viel later uiteen in een NSNAP van Rappard, een NSNAP van Adalbert Smit en een NSNAP van Van Waterland. Het laatste groepje werd later verdrongen door een NSNAP onder aanvoering van een hoogst zonderlinge gepensioneerde majoor Kruyt.

Zwart Front Onafhankelijk orgaan van het Nederlandsch volksfascisme, ANFB. 15 Februari 1934.

De Bezem Uitgave van deFascisten Bond De Bezem

De Nederlandsche Nationaal Socialist Officieel orgaan van de NSNAP, leider majoor Kruyt. 6 November 1937.

N.S.N.A.P. Leider Dr. Ernst Ridder van Rappard.

Dit was een zeer kleine partij en stond op een absoluut Duits standpunt. Dr. van Rappard wenste inlijving van Nederland bij Duitsland of wel een Nationaal Socialistische staat op republikeinse grondslag.

In een te Arnhem verspreidde affiche, werd deze groep genoemd: “De eerste, de sterkste, de onvervalste Hitler-partij in ons land, die streeft naar het radicale, 100% socialisme van het nieuwe Duitsland, ook hier”.

Dr. Ernst Ridder van Rappard had enkele aanhangers in Arnhem en in het Duitse grensgebied o.a. te Bocholt.

In de brochure; “Duitsch blijft ons bloed”, propageert van Rappard de onverbiddelijke noodzaak, dat ons volk zich weer in zijn Duitsheid bewust wordt. Het Nationaal Socialisme van Hitler kan ons volk slechts redden, zo stelt hij.

Neder Duitsch – Weder Duitsch

De NSNAP partij van Van Rappard maakte zich sterk voor annexatie van Nederland door Duitsland. In een aantal brochures van de NSNAP van Van Rappard, gaf hij te kennen voor aansluiting bij Duitsland te zijn. 'Neder-Duitsch, Weder Duitsch', was zijn leus. Nederland moest weer bij Duitsland gaan horen.

In het voorjaar van 1941 neemt Ernst Henri Ridder van Rappard dienst bij de Waffen SS en komt nadien bij de SS Panzerdivision ‘Leibstandarte Adolf Hitler’, waar hij opklimt tot SS-Obersturmführer (luitenant eerste klas). Tegen hem wordt na de oorlog de doodstraf geëist, maar hij krijgt levenslang; in 1953 overlijdt hij.

Op het speldje hiernaast, van de NSNAP – Van Rappard staat de leus weergegeven: Neder Duitsch Weder Duitsch, onder het hakenkruis.Afm. 4.5 cm. (met naald) x 2 cm.

Daarnaast een soortgelijk speldje, geen tekst en iets kleiner.

Wilt U de waarheid weten?

De propagandisten moesten het ietwat vertekende beeld, dat de Nederlanders van de Führer hadden, retoucheren. Dat geschiedde dan door middel van een brochure met mooie foto’s en idem informatie, getiteld: ‘Wilt U de waarheid weten?’ – Hitler, zooals men hem aan U getoond heeft, en zooals hij in werkelijkheid is’. De Hauptabteilung (Volksaufklärung und Propaganda) nam de huis-aan-huisverspreiding van ruim 150.000 exemplaren hiervan ter hand en verzorgde de verzending van nog eens 300.000 exemplaren.

Getoonde brochure komt uit het archief van de NSNAP van Van Rappard, vandaar de NSNAP stempel op de omslag.

Het symbool van Zwart Front en later Nationaal Front was een ramshoorn doorstoken met een zwaard.

Zwart Front.

Op 5 mei 1934, op de 29ste verjaardag van de Leider Arnold Meyer zelf vond de oprichting van het ”Nederlandsch Volksfascisme Zwart Front” plaats.

Tot 1938 hanteerde Zwart Front de aanduiding ‘Nederlandsch Volksfascisme’. Hiermee wilde hij aangeven dat de beweging een geheel eigen koers voer en zich wenste te onderscheiden van het Italiaans fascisme.

De beweging was autoritair en wilde een sterke staat met Oranje aan het hoofd, doch wees totalitarisme af. Geen machtstaat maar een rechtstaat! Was hun leuze. Kerk en staat dienden gescheiden te zijn, echter onder officiële erkenning van ons christelijk volkskarakter, wat betekende dat de vrijmetselarij verboden zou worden en de joden die zich volgens Meijer niet assimileerden een soort gastrecht kregen. Binnen de beweging was niet duidelijk hoe men zich een autoritair bewind voorstelde zonder teveel staats bemoeiing.

Op 11 april 1940 werd Zwart Front na een bestaan van bijna 6 jaar ontbonden. Negen dagen later vond tijdens een openbare vergadering de oprichting van Nationaal Front plaats.

Dit emaille bordje van Nationaal Front is gevonden in Bergen Op Zoom. Het lag onder het puin van een door oorlogsgeweld verwoeste woning.

Nationaal Front was wel antidemocratisch en hield vast aan de apartheidspolitiek tegenover de joden, maar het ‘revolutionaire’ standpunt werd volledig losgelaten: de nieuwe beweging moest, integendeel, een machtige steun zijn voor elke regering, die bereid was een nationale zelfstandigheidpolitiek te voeren.

Arnold Meyer

Arnold Meyer was een boerenzoon, op 5 mei 1905 geboren in de Haarlemmermeer. Als jongen was hij een tijdlang op kostschool in Brabant, waar hij de Groot-Nederlandse overtuiging haalde die later een leus voor Zwart Front werd. Hij was propagandist voor het zuiden van het land met als standplaats Oisterwijk van het ANFB (Algemene Nederlandse Fascisten Bond). Hij wilde echter meer, en degenen die hem hoorden spreken, eveneens: hij moest leider worden! Na onvermijdelijke wrijvingen met het bestuur maakte hij met steun van de afdelingsleiders de ANFB beneden de grote rivieren zelfstandig. Besloten werd de ANFB te splitsen in twee afzonderlijke organisaties, het Fascistische Verbond ‘De Vuurslag’ te noorden en het Fascistisch Verbond ‘Zwart Front’ ten zuiden van de Moerdijk, respectievelijk onder leiding van Groeninx van Zoelen en Arnold Meyer. In de zomer van 1934 sloten de Rotterdammers zich vrijwel en bloc bij Zwart Front aan en in het voorjaar van 1935 was Meijer heer en meester over de hele voormalige ANFB.

Gebroken Geweertje

Na de Belgische Opstand van 1830 was er in Nederland vrede geweest. In de jaren dertig overheerste in Nederland een optimistische stemming over de wereldvrede. Velen voelden in het Interbellum geen oorlogsdreiging. Er ontstonden verschillende vredesbewegingen en de antimilitaristische stemming onder de bevolking groeide. Het Gebroken Geweertje was hét symbool van het antimilitarisme en militant pacifisme.

Nooit meer Oorlog!

Het motto in die periode was: ‘Nooit meer Oorlog!’ en eenzijdige ontwapening leek een serieuze optie.

Koperen plaat op karton

Leger, vloot en luchtmacht werden ernstig verwaarloosd, tot 1937 brokkelde het leger langzaam aan af. Met het oplopen van de internationale spanning, kwam echter de omslag. In 1938 werden er versneld opbouwende maatregelen genomen. Velen verlangden een einde van de ‘politieke slapheid’ en de heersende filosofie van het ‘gebroken geweertje’. De snelle capitulatie van mei 1940 was volgens velen dan ook een direct gevolg van de socialistische politiek van het Gebroken Geweertje.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren alle vredesorganisaties verboden. Een aantal dienstweigeraars dat gevangen zat, werd niet vrijgelaten door de Nederlandse justitie maar overgedragen aan de bezetter. Waarschijnlijk had men weinig waardering voor deze mensen die immers niets hadden willen riskeren voor hun vaderland.

In de loop van het jaar 1929 vatte bij Mussert met de voor zijn absoluut ingestelde karakter gebruikelijke hardnekkigheid de mening post dat Nederland in grote nood verkeerde. Desondanks zag hij geen persoon of partij zich aangorden om de hand tot redding uit te steken. Mussert kwam tot de conclusie dat ondeskundigheid en baantjesjagerij de hoofdbestanddelen waren van de zompige democratie, waarin het land bezig was weg te zinken. Dit was hem duidelijk geworden in zijn hoedanigheid van ingenieur als in die van politiek agitator. Hij zag Moskou zich opmaken om de failliete boedel van de democratie over te nemen. Trouwens hij niet alleen: de angst voor het rode gevaar was in zijn dagen in burgerlijke kringen van hoog tot laag, confessioneel en niet-confessioneel, door systematische anti-propaganda tot een aan massahysterie grenzend verschijnsel uitgegroeid. Hiervan was Mussert nu een exponent, zozeer dat zijn politieke optreden slechts verklaarbaar is vanuit die fobie. Die vormde het zaad van de NSB. Mussert zag Nederland afglijden naar het communisme. Hij ging de politiek in, omdat hij de regering te slap achtte hier iets tegen te doen.

Beweging

Voor Mussert waren partijen splijtzwammen, verantwoordelijk voor de desintegrerende schotjesgeest die hij met zijn opmars naar een volkseenheid wilde doorbreken. Zijn schepping noemde hij ‘beweging’ en wie partij zei, kreeg de wind van voren.

Programma.

Bij het opstellen van een politiek programma, dat begin december 1931 klaar kwam, liet Mussert zich voornamelijk leiden door een boekje van de hand van Gottfried Feder, de nazi-ideoloog. Mussert heeft veel van het nazi-programma gekopieerd. Dit programma werd in een eenvoudige directe stijl gepresenteerd. De nadruk op gezag en eenheid in een tijd van zwakte en verdeeldheid, en in een tijd dat links als bedreigend werd ervaren; de nadruk op de waarde van arbeid in een tijd van werkloosheid elke dag toenam; het uitzicht op een betere wereld dat geboden werd in een tijd van armoe en ellende; het gemeenschapsgevoel dat eruit sprak in een tijd dat ieder met voorbijzien aan anderen zijn eigen belangen probeerde te dienen; de nadruk op traditionele waarden en simpele oplossingen in een wereld waarvan de complexiteit de mensen boven het hoofd gegroeid was; al deze elementen droegen er toe bij dat het programma in brede kringen van de bevolking aan zou slaan. Mussert had niets overgenomen van de racistische en antisemitische tendensen uit het nazi-programma. Van NSB zijde is de gelijkenis nimmer ontkend. ‘Dat zou dwaasheid zijn geweest en ontkenning van de universele beginselen, waaruit het programma is voortgekomen. Tevens zou het miskenning zijn geweest van de ontzaglijke waarden, die door het Duitse nationaal-socialisme zijn ontdekt’. De NSB heeft slechts ontkend, dat hun programma een Duits programma zou zijn. De NSB heeft het over ‘het universele karakter van de staatkundige, sociale en economische wetten die men in het nationaal-socialistische Duitsland erkende als de enige grondslag waarop een volksgemeenschap kan worden gebouwd.

Het programma telde twintig punten, gegroepeerd naar vijf hoofdzaken: nationale oogmerken, staatsrechtelijke hervormingen, de volkshuishouding, de cultuur en sociale voorzieningen. De toelichting op dat program, die een maand later, in januari ’32 verscheen, telde het tienvoudige aan woorden.

In zijn toelichting op het programma stelt Mussert, dat de NSB tegenover de toenemende futloosheid, onwil, onmacht, onverschilligheid, ongeloof, verdeeldheid, schotjesgeest en krakeel zucht, welke hij binnen Nederland constateert, een grondslag wil samenstellen van wilskracht, fierheid, plichtsgevoel, geloof in eigen kracht en bestaansrecht, nationalen zin, solidariteitsgevoel

en gezindheid tot samenwerking en offervaardigheid

Vanaf januari 1932 verschenen de brochures 1 en 2 in één brochure; Programma met toelichting.

Brochure 3 Brochure IV Brochure V

Brochure 3 - Nationaal-socialistische (fascistische) staatsleer.

Musserts uiteindelijke doel kreeg duidelijker gestalte in de derde officiële brochure van de beweging die in februari 1933 werd uitgegeven. Deze brochure, die in de zomer van 1932 was samengesteld door mr. S.A. van Lunteren, privaat docent aan de universiteit van Utrecht, en één van de leden van het eerste uur, had tot doel te voorzien in een duidelijke verklaring en wetenschappelijke rechtvaardiging van de politieke doctrine van de beweging; zaken die in de door Mussert zelf geschreven brochures (Programma en Toelichting) hadden ontbroken. Twee punten vooral trokken in de brochure de aandacht: de staatsvergoding en de uitschakeling van het koningschap als reële politieke factor. Op die twee punten richtten velen, vooral mensen van conservatieve of gematigd-fascistische gezindheid, hun aanvallen: de brochure had de NSB ontmaskerd als een ‘on-Nederlandse’ en gevaarlijke beweging, aldus mensen als prof. Gerretson en Gerard Knuvelder. Ook de in 1933 gevoerde fusiebesprekingen met het Verbond voor Nationaal Herstel, waaraan voor de NSB door Wigersma werd deelgenomen – het enige contact van dien aard, dat de NSB vóór 1940 met een andere rechtse organisatie gehad heeft -, stuitten direct op deze twee punten af.

Albert de Joode – Albert van Waterland

In 1933 werd Mussert uitgenodigd om op zaterdag avond 13 mei 1933 in Duitsland in Goch, te komen spreken voor aldaar wonende Nederlanders. Mussert werd vergezeld door van Geelkerken, het gewezen anti-revolutionaire kamerlid ds. Van der Voort van Zijp en zijn ‘lijfwacht’. Drie NSNAP’ers – onder wie één met de voor jodenhater opmerkelijke naam De Joode – reisden, toen zij hiervan lucht hadden gekregen, herwaarts om Mussert een stok tussen de spaken te steken. Terwijl deze op zakelijke manier sprak tot een volle zaal, drongen autochtone SA-ers en SS-ers, opgejut door de Joode en zijn maats, binnen. Eén van de NSNAP’ers nam het woord en schilderde de spreker af als jodenvriend en bedrieger, met zoveel vuur en verve dat hij het publiek meekreeg. Groot tumult, Mussert werd weggehoond…... Onder druk van het Volksempfinden nam de NSB leider zo snel hij kon de wijk.

Een jaar na het incident in Goch ondernam Mussert een poging om voor eens en altijd een eind te maken aan het geharrewar over het jodenprobleem. Hij publiceerde een brochure – de vierde, zijnde geschriften waarin hij het officiële NSB standpunt in allerlei zaken uit de doeken deed – onder de titel Actueele Vragen, antwoord van het Nederlandse nationaal-socialisme (fascisme) op een tiental Nederlandse vragen. De voorlaatste vraag luidde: hoe staat de NSB tegenover de joden? In het antwoord begon hij het racisme te verwerpen. In het Nederlandse jodendom onderscheidde hij voorts drie soorten: nationaal voelende Nederlanders van joods ras; gasten die een historische plaats te midden van het Nederlandse volk innamen – aan wier positie niet mocht worden getornd – en ‘…joden die geen deel hebben aan onze nationale gedachte’. Geen Nederlanders dus, ‘import’ zei hij een jaar later. Met zijn gebruikelijke optimisme besloot hij met te zeggen: ‘Hiermee menen wij de jodenkwestie werkelijk voldoende te hebben behandeld’. Hij mocht het gewild hebben! Tegenstanders vooral ook de joden die inderdaad vaak vooraan stonden in de bestrijding van de NSB – lieten niet af zijn beweging van antisemitisme te betichten en dat des te heviger werd naarmate de polarisering voortschreed.

Brochure nummer IV - Actueele Vragen.

Al vroeg in januari 1934, was de brochure opgesteld met het oogmerk de bezwaren en beschuldigingen die er in het voorgaande jaar tegen de NSB waren ingebracht, te ontzenuwen. Het ontwerp was het werk van jhr. Mr. G.W. van der Does, die ook rekening had gehouden met de opmerkingen van drie andere vooraanstaande adviseurs. Mussert bewerkte het ontwerp en voegde er wat materiaal van zichzelf aan toe. De uiteindelijke versie, die in maart 1934 als brochure vier onder de titel Actueele Vragen werd gepubliceerd, wilde het standpunt van de beweging weergeven ten aanzien van zaken als het Huis van Oranje, de rol van de kerk, of de kwestie van de gewetensvrijheid, en dat alles aangepast aan de gesignaleerde behoefte aan eenheid en gezag.

Brochure V - Staatkundige Richtlijnen der Nationaal Socialistische Beweging in Nederland.

De brochure verscheen in maart 1936. De brochure was anoniem, maar in een voorwoord door Mussert met officieel gezag bekleed. Dit nieuwe geschrift verving Van Lunterens brochure III, die nu eindelijk officieel kwam te vervallen, daar Musserts in zijn voorwoord schreef: ‘Onze beginselen en de daaruit voortvloeiende doelstellingen aan concreetheid hebben gewonnen’. Uit deze brochure blijkt de snelle evolutie van het ideologische en politieke denken van de NSB. Brochure V stelde niet meer de staat, doch het volk primair en voltrok in zoverre de overgang van fascisme naar nationaal socialisme. ‘Door het vervangen van brochure III door brochure V zijn geen beginselen ingetrokken, maar zijn de voor misverstand vatbare nadere verklaringen van de onveranderde beginselen, vastgelegd in het program van de NSB, door duidelijker vervangen’.

Het Nederlandsch Fascisme.

De in 1934 tot de NSB toegetreden voormalige doopsgezinde predikant dr. C.B. Hylkema schreef in datzelfde jaar een boek: Het Nederlandsch Fascisme’, dat als één der meest verbreide NSB geschriften – vier drukken tussen september 1934 en februari1935 ! – veel meer de ‘image’ der beweging onder het grote publiek bepaald heeft dan de dorre brochures III en IV. Hylkema’s boek ademt op vele plaatsen een geest van oprechte christelijk-sociale bewogenheid. De schrijver wijst nadrukkelijk het antisemitisme af en prefereert duidelijk (zoals de titel laat zien) de term ‘fascisme’ boven ‘nationaal-socialisme’. Toch vindt men er ook denkbeelden in, die eigenaardig zijn voor een christen en die zeer duidelijk deinvloed der nazi-ideologie verraden, zodat het geen verbazing wekt, dat Hylkema in latere jaren naar de rassenleer is overgewaaid. Hylkema’s boek is het eerste ons bekende NSB geschrift, waarin in volle scherpte het nationaal-socialistische leidersbeginsel wordt gesteld. Op elke trap van gezag moet er steeds één man zijn, die de beslissingen neemt. De Leider wordt niet gekozen of benoemd, maar hij komt ‘vanzelf’ naar voren; en evenzo treedt hij ‘vanzelf’ terug, als hij voelt, dat zijn tijd gekomen is. Wellicht mag men het lanceren van Hylkema’sboek zien als een eerste symptoom van de radicalisatie, die vanaf 1935 in de NSB in steeds sneller tempo zou

Het wezen van het fascisme (Bussum, 1934).

Baltus Wigersma, in 1877 geboren, scheikundig ingenieur, beschouwde zich als volbloed leerling van Bolland en meende, met hem, in het Hegeliaanse, zoals dat door Bolland geïnterpreteerd werd, de steen der wijzen, ook op politiek gebied, gevonden te hebben. Met anderen benaderde hij in ’32 een tweede adept van Bolland, J. Hessing (autodidact als deze) bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit te Leiden. Al in’32 trad deze studeerkamerfascist met prof. Hessing tot de NSB toe. Voor Mussert stelde hij een ontwerpgrondwet op die zijns inziens van een briljant inzicht in de Hegeliaanse staatsleer getuigde. Mussert vond het een onbruikbaar stuk en Wigersma en Hessing verlieten geërgerd de NSB. Zij bleven samenwerken in de ‘Vereniging tot Studie van de Staat’ waarin rechtsautoritaire en fascistische denkbeelden opgeld deden.

N.S.B. District 12 - Amsterdam

District.

De NSB bestond uit 14 districten, te weten de 11 provincies en de steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Een aantal kringen vormde een district.

Kring.

Een aantal groepen vormde een ‘kring’, onder leiding van een kringleider. Al op 1 februari 1933 was de eerste kring gevormd, met mr. H.Reydon als kringleider, n.l. Amsterdam; Twee weken later volgde Rotterdam, onder J.F. Overwijn.

Groep.

Een aantal buurten/wijken vormde een groep.

Buurt of Wijk.

Een aantal blokken onder leiding van een buurt- of gewestleider.

Blok.

Een klein aantal leden (dorp of gedeelte daarvan).

Districts- en Kringbladen

De Noorderstorm, 14d	District Groningen.
De Kameraad, 14d	Kring Maastricht.
De Daad, weekblad.	Kringblad voor Amsterdamse Kringen.
De Werker, weekblad.	District Utrecht.
Binding, 14d.	Gelderland (Arnhem).
Maas en Merwe, 14d.	Z. Holland-Dordrecht.
De Opstand, 14d.	Noord Brabant.
De Stormklok, 14d.	Rotterdam.
Onze Taak, weekblad.	Den Haag.
De Brug, 14d.	Zuid Holland (Eilanden)
De Victorie.	Kringblad IJmuiden.
Ons Kringblad.	Kringblad Den Haag.
Alarm.	Haags Kringblad, opvolger van ‘Ons Kringblad’.
Stormram.	Kringblad van het Gooi.
Zwart-Rood.	Kringblad, orgaan voor de Kring Gooi-Zuid.

Hieronder:

’t Werkende Volk en Arbeidsfront, twee z.g. “strijdbladen” van de NSB en Alarm, Haags kringblad.

Lustrum

Op 12 december 1936, twee dagen voor de openbare viering van het vijfjarig bestaan van de NSB, woonden bijna elfduizend leden en partijfunctionarissen in de Amsterdamse Rai een besloten bijeenkomst bij om dat feit te herdenken, gewoontegetrouw weer een spektakel van jewelste. Hoogtepuntvoor de aanwezigen was de presentatie van een bijna drie ton wegende luidklok waarvan het indringende geluid de stem van de beweging symboliseerde die reeds vijf jaar doende was het Nederlandse volk wakker te roepen. Het randschrift van de bronzen gigant luidde, refererend aan het volkslied: ‘Ik roep hen die zijn ’tvaderlant ghetrouwe tot in den doet’. De klok werd overigens op de Hagespraak van 22 juni 1940 aan generaal-veldmaarschalk Göring aangeboden om te worden omgesmolten ter versterking van de grondstoffenvoorziening van de Luftwaffe. Mussert sprak tot een van geloof en geestdrift zinderende schare: ‘Vol moed en vertrouwen gaan wij het tweede tijdvak in. Het leger marcheert, ik ga U weervoor, wij zullen onze plicht doen en de historie zal ons recht doen’. Dit zeggend gingen zijn gedachten uit naar de grote politieke gebeurtenis die voorde deur stond: de verkiezingen voor de Tweede Kamer in mei 1937. In zijn ogen marcheerde de NSB af op een verkiezingsoverwinning. Dat was wat hij bedoelde met het recht van de historie. De samenkomst had duidelijk tot doel de vechtlust van de beweging te stimuleren.

De Bronnen van het Nederlandse Nationaal Socialisme

In de zomer van 1937 trok Mussert zich terug om een soort NSB geloofsbelijdenis op te stellen, ‘de Bronnen van het Nederlandse Nationaal Socialisme’. Hierin trachtte hij zowel af te rekenen met de verbijsterende verkiezingsnederlaag als een uitgangspunt te vinden voor een nieuwe opgang. Over de joden zei hij: ‘De Nederlandse sectie van het internationale jodendom, versterkt door duizenden uit Duitsland naar hier verhuisde joden, is er zich ten volle van bewust dat zij zeer ver gevorderd is op de weg van het in slavernij brengen van het Nederlandse volk door de machtige wapens, genaamd kapitalisme, marxisme en democratie’.

Boekenlegger – de drie bronnen

Als insignevorm werd gekozen de driehoek, die het teken is voor delta. Nederland isde delta van de 3 grote rivieren Rijn, Maas en Schelde. De driehoek is het Griekse teken voor Delta. Ons land is het uitstromingsgebied, de delta van driegrote rivieren. Dit natuurlijke karakter van ons vaderland vindt in ons insigne zijn uitdrukking.

De leeuw toont de volkskracht

Het Nationaal Socialisme heft de vaan van de eer van de arbeid in de ene hand,terwijl de andere hand het zwaard hanteert, dat kapitalisme en marxisme zal vernietigen.

Boven:

Onderdeel van een grotere NSB vlag.

Afm. 26 x 19 cm.

Driehoek voor op een vlag

“Mussolini was het met zijn zwarthemden, die de vlag van het fascisme heeft gehesen. Uit eerbied voor deze grote voorganger is de bovenste kleur van de NSB vlag zwart. Rood is de kleur van de opstand, rood is de kleur van het bloed; rood is de kleur voor de aanduiding van gevaar. Waarlijk het rood in onze vlag is een noodsein. De huidige toestand wordt er door gekenschetst. Ieder onzer ziet echter met verlangen den tijd tegemoet, dat deze rode kleur, met toestemming van ons Vorstenhuis, veranderd zal kunnen worden in Oranje, dat dan boven het zwart tezamen daarmede het kenteken zal zijn, dat Nederland is herboren en dat het gevaar voor den ondergang van ons volk is afgewend. Daarvoor strijdt de NSB!”.

Geuzenvlag of Princevlag

De vlag der NSB.

De NSB wilde nationaal en socialistisch zijn. Het rood en zwart der partijkleuren zouden wellicht niet meer hebben betekend dan dat de beweging het goede wilde behouden (zwart) en tegelijk revolutionair wilde zijn (rood), al zit er ook wat van bodem en bloed in.

Vaandelclubs

Vrouwen van NSB’ers of zij die zelf lid waren van de NSB, zaten soms in vaandelclubs waar de NSB vlaggen werden genaaid.

Zwart en rood.

Zwart en rood zijn de kleuren van onze strijdvlag. Zwart is de kleur van het onveranderlijke, van den bodem waarop wij leven en die ons vaderland is geworden. Temidden van het wisselen der geslachten, het opgaan, blinken en verzinken van generaties, blijft de bodem, ons vaderland, voor allen hetzelfde, de bodem die ons het leven schenkt en in stand houdt. Daarnaast staat het rood, de kleur van het bloed, dat in onze aderen stroomt en dat het voornaamste kenmerk uitmaakt van het Germaanse volk deze lage landen. Ons bloed is onze levenskracht, de voorwaarde voor ons bestaan.

Oranje-blanje-bleu vlag - geuzenvlag

Niettegenstaande het rood-wit-blauw de volle eerbied had van de Nederlandse nationaal-socialisten, omdat onder deze kleuren door Nederlanders grote daden zijn gedaan, veel geleden en gestreden is, kozen zij doelbewust, op grond van hun beginselen voor de komende (zo dacht men) Nationaal-Socialistischen Staat het aloude oranje-blanje-bleu. Beide vlaggen hebben een eervolle staat van dienst achter zich. Onder beide vlaggen hebben duizenden Nederlanders hun leven gelaten voor de eer, de vrijheid en de grootheid van het Nederlandse volk, zowel te land als ter zee. Nimmer zal dus één der vlaggen als minderwaardig mogen worden gebrandmerkt. (het nationalisme van de NSB).

De oranje-blanje-bleu vlag duidt op het roemrijke verleden. Dit was de nationale vlag van de NSB (de Prince vlag), die deed denken aan het verleden van Willem van Oranje en onze zeehelden, die vanuit een nostalgisch nationalisme mateloos vereerd werden. De rood-wit-blauwe kleuren vond men eerder markant voor Frankrijk en Engeland, maar niet voor Nederland.

Vanaf 1942 waren er nog maar enkele gewone partij leden die bij bepaalde gelegenheden hun uniform aantrokken, affiches voor de ramen hingen of de vlag (oranje, blanje (wit), bleu- de vroegere geuzenvlag!) uitstaken.

Wolfsangel.

De wolfsangel was het ‘strijdteken’ van de NSB. De wolfsangel is het teken (vermoedelijk ontstaan uit een verbinding van de runen voor zege/overwinning en voor nood/gevaar) waarmee de Germaanse volken de plaatsen plachten te kenmerken, waar wolven zich hadden vertoond. De Wolfsangel diende tegelijk als waarschuwing voor wie ter plaatse mocht komen en als magisch teken ter bescherming in gevaar. Daarom was de wolfsangel het strijdteken van de NSB.

De ‘Wolfsangel’ was voor de NSB gekozen als middel om het rasbewustzijn wakker te schudden. Het was noodzakelijk om het bewustzijn van de eigen volksaard te doen herleven, om de ondergeschiktheid aan alles wat vreemd was uit te bannen en een politieke en sociale orde te bewerkstelligen

“Het wijst op de bodemverbondenheid van de Germaansche boer. Het is daarom, dat het voor de Weerafdelingen van de Beweging, W.A. en Germaanse SS in Nederland gekozen is, die het dragen als verdedigers van het Germaanse wezen”.

De ‘Wolfsangel’ was voor de NSB gekozen als middel om het rasbewustzijn wakker te schudden. Het was noodzakelijk om het bewustzijn van de eigen volksaard te doen herleven, om de ondergeschiktheid aan alles wat vreemd was uit te bannen en een politieke en sociale orde te bewerkstelligen

“Het wijst op de bodemverbondenheid van de Germaansche boer. Het is daarom, dat het voor de Weerafdelingen van de Beweging, W. A. en Germaanse SS in Nederland gekozen is, die het dragen als verdedigers van het Germaanse wezen”.

Home